Білімдіден шыққан сөз

Мамыр 24, 2007

Білімдіден шыққан сөз
Талаптыға болсын кез.
Нұрын, сырын көруге
Көкірегінде болсын көз.

Жүрегі – айна, көңілі ояу,
Сөз тыңдамас ол баяу.
Өз өнері тұр таяу,
Ұқпасын ба сөзді тез?

Әбілет басқан елерме
Сөзге жуық келер ме?
Түзу сөзге сенер ме
Түзелмесін білген ез?

«Айтшы – айтшыла» жалынар,
Ұққыш жансып шабынар.
Ұқпай жатып жалығар,
Ұйқылы – ояу бойкүейз.

Жас баладай жеңсікқой,
Байлаулы емес ақыл, ой.
Ойлағаны – айт пен той,
Ыржың – қылжын ит мінез.

Сұлу қыз бен я батыр
Болмаған соң, тәңірі алғыр,
Шығып кетер, я қалғыр,
Оған ақыл – арам без.

Жақсыға айтсаң, жаны еріп,
Ұғар көңіл шын беріп,
Дертті ішіне ем көріп,
Неге алтынды десін жез.

«Ой, тәңір – айшыл» кер есек,
Қулық, сұмдық не өсек
Болмаған соң, бір есеп –
Мейілі қамқа, мейілі бөз.


Көркем мінезге байланысты 9 хадис

Мамыр 23, 2007

1. Ғаммар ұлы Ясир радияллаһу ‘анһу: хазрет пайғамбар ‘аләйһиссәләм былай бұйырған: «Көркем мінез, Алланың мінезі. Ал Алланың ұлы мінезі: жұмсақтық, сабыр, айыптарды жасыру және құлдары тарапынан істелген кінәнің жазасын кешіктіру тәрізді үстем сипаттар». Хадисты Тәбәрәни және Кәбир аусатында риуаят еткен.

2. Мәлик радияллаһу ‘анһу: хазрет пайғамбар ‘аләйһиссәләмның: «Мен көркем мінездерді толықтастыру үшін жіберілдім» дегенін естіген екен. Хадисті Мәлик Муаттада риуаят еткен екен.

3. ‘Айша радияллаһу ‘анһә: хазрет пайғамбар ‘аләйһиссәләм: «Әй Алла! Жаратылысымды көркем еткенің сияқты, мінезімді де көркем ет!» деп дұға ететінді деді. Хадисті Имам Ахмад ибн Ханбәл риуаят етті. (Рауилері) риуаят етушілері сенімді.

4. Әбул Умәмә радияллаһу ‘анһу: хазрет пайғамбар ‘аләйһиссәләм: «Мен хақылы бола тұрып та, яғни өзінікі жөн болғанда да тартысуды қойған кісі үшін жаннаттың ауласында бір сарай және қалжың да болса, өтірік айтудан бас тартқан кісі үшін жаннаттың ортасында бір сарай және де мінезі көркем болған кісі үшін жаннаттың ең биік жерінде бір сарай берілуіне кепілмін» деді. Хадисті Әбу Дәуд риуаят еткен

5. Cәмған ұлы Нәууәс радияллаһу ‘анһумә: хазрет пайғамбар ‘аләйһиссәләмнан жақсылық және күнә жайында сұрағанымда: «Жақсылық көркем мінез. Ал күнә, ұжданыңды рахатсыз еткен, ішіңе сақтаған, басқаның естуін қаламаған нәрсе ғой», – деді. Хадисті Муслим және Тирмизи риуаят еткен екен.

6. Әбузар радияллаһу ‘анһу: хазрет пайғамбар ‘аләйһиссәләм Әбузарға: «Я Әбузар! Не ұқыптылық сияқты ақыл, не харамнан сақтану сияқты тақуалық, сондай-ақ көркем мінез сияқты майталмандық болмайды» – депті. Хадис Ибни Хаббан сахихында риуаят етілген екен.

7. Ғабдұлла ұлы Жәбір радияллаһу ‘анһумә: хазрет пайғамбар ‘аләйһиссәләмға жәбірейіл: Алла тағаланың былай дегенін хабарлапты: «Шын мәнінде бұл (Ислам) діні мен разы болған бір дін. Оған жомарттық және көркем мінез жарасады. Бұл дінге ие болған мезгілдерің бойынша жомарттық пен көркем мінезді құрметтеңдер. Басқаша айтқанда, Ислам дінін жомарттық және көркем мінез арқылы қуаттаңдар» деген екен. Хадисті Тәбәрәни аусатында риуаят еткен екен.

8. Әбуһұрәйрә радияллаһу ‘анһу: хазрет пайғамбар ‘аләйһиссәләм бұйырды: Аллаһ тағала Ибраһим ‘аләйһиссәләмға былай деген: «Досым! Кәпірлерге болса да мінезіңді көркемдестір, игі жақсылардың жолына кіресің. Мінезін көркемдестірген кісіні ғаршымның астына көлеңкелетіп, жаннат суларымнан ішкізетінімді және оны маңайыма жақындататынымды уәде етемін». Хадисті Тәбәрәни риуаят еткен.

9. Әнас радияллаһу ‘анһу айтты: хазрет пайғамбар ‘аләйһиссәләм Әбузармен кездесті де: «Я Әбузар! Саған басқаларына қарағанда жүкте жеңіл, таразыда ауыр екі сипаттан өсиет етейін бе?» – деді. Әбузар: «Әрине, я расулаллаһ!» деді. Хазрет пайғамбар ‘аләйһиссәләм: «Жақсы мінезді болуға ұқыпты бол және үнемі ауызыңды бақ. Жаным құдырет қолында болған Аллаһ тағалаға ант етемін. Әлеумет бұлар тәрізді ғамал істемеген» деп бұйырды.


Кәрілік – шал деген бір, ат қылғандай

Мамыр 19, 2007

Кәрілік – шал деген бір, ат қылғандай,
Айнадай ақылыңды тат қылғандай.
Жеңілді ауыр, алысты жақын қылып,
Бір туысқан жақынды жат қылғандай.
Бойдағы бар қуаттың бәрін алып,
Қайрат, өнер, талапқа қат қылғандай.
Ойым – у, өмірім – су, үмітім – бу,
Қалмады бір сүйеніш шат қылғандай.
Тоқтаусыз төмендетті күннен – күнге,
Түрі жоқ аз ғана аял, дәт қылғандай.
Шатыраш ойнап ұтылған сықылданып,
Байқаймын, кешікпей-ақ мат қылғандай.
Ойлай берсем қайғы емес оның бәрі,
Көп жасаған қоя ма болмай кәрі.
Өкініш сол – өмірді босқа өткіздім,
Өлсем ойдан кетер ме соның зәрі.
Білген адам баянсыз іс қылар ма,
Қолда болып тұрғанда ықтияры.
Өмірден қымбат нәрсе бар ма адамда,
Орындыға жұмсасаң өлмес дәрі.
Қасиетін өмірдің білу керек,
Басыңда ми бар болса, бетінде ары.
«Өлермін, шал болармын» ойында жоқ,
Мал, мансап, сауық, тамақ, сүйген жары.
Теңілік бар, тексеру бар деп ойламай,
Не зорлықшыл, не болар ұры-қары.
Төбесінен ұрғанын бір-ақ білер,
Арамдықпен шыға алар кім жоғары.
Кім жалғыз, бұл жалғанда – есті жалғыз,
Мұңдасар болмаған соң бір сыңары.
Жалтаңдап жалғыз Абай өткен жоқ па,
Қазақтан табылды ма соның пары?
Өлеңімен жұбатты өзін-өзі
Еңбегі еш, іші беріш, жүзі сары.
Сөзін ұғып, ақылмен алмаған соң,
Патша қойса не керек қазақ шары.
Не қылса да шыдады, білдірмеді,
Сол десеңші сабырлы қазақ нары.


Еріншектік

Мамыр 18, 2007

Еріншектен – салақтық,
Салақтықтан – надандық …
Бірінен – бірі туады,
Жоғалар сүйтіп адамдық.

Еріншек таз жүре алмас,
Кірі – қоңын жуа алмас.
Харекет жоқ, ғылым жоқ,
Өз бойынан ұялмас.

Жүрейің десең, тұрғызар,
Төсекке мойын бұрғызар.
Аналар да жүр ғой деп,
Біреуді мысал қылғызар.

Тұрайың десең, жатқызар,
Буынды сүйтіп қатқызар.
Орынды іске кіргізбей,
Не болса соны шатқызар.

«Мен емес пе сабырың,
Жаныңа тыныш тамырың,
Асықпа, – деп алдайды, –
Қазулы ма, – деп, – қабырың?»

«Құдайдың, – дейді, – күні көп,
Ассыққан істің міні көп.
Аз ғана рахат қылсаңшы,
Істерсің ертең мұны», – деп.

Осымен – ақ жүре сал,
Мына бір жерге – ақ кіре сал.
Бір жырымың үзілсе,
Қанжығаңмен іле сал.

Тарамыс қайда, біз қайда,
Асығыстан не пайда.
Тігіп ала қоярсың,
Біз табылған бір жайда.

Сонымен қалсаң алданып,
Ұмтылмасаң қамданып,
Жалқаудың құлы болғаның,
Жатпақ үшін жалданып.

Шаруа көп басында,
Көндіру керек жасында.
Қылайын десең харекет,
Еріншек отыр қасыңда.

Және айтады ақылды,
Қысып қояр тақымды:
«Тілімді алсаң, тек отыр,
Менің сөзім мақұл-ды.

Жас басыңнан аптықпа,
Кіре берме боқтыққа.
Өмір өзі-ақ береді,
Тағдырға қарсы соқтықпа.

Құлақ қойсаң сөзіме,
Пайда айтамын өзіңе.
Арқалатпа бейнетті
Қызық көрер кезіңде.

Бейнетке жаның шоши ма,
Осы сөзім ұнай ма?
Пендесін аштан өлтірмес,
Қарсы болма құдайға».

Мұның сөзі мақұл деп,
Айтқаны дұрыс ақыл деп,
Харекетсіз кеткенің,
Жай іздермін ақыр деп.

Бұл сөзді ұғып жас кетті,
Ішіп алып мас кетті.
Бар керектен айрылып,
Еріншек деген қас кетті.

Еріншектің қақпаны –
Көрінбей көзге жатқаны.
Біреу оған ілінсе,
Оны құдай атқаны.

Іс қалдырмас еселі –
Ең білімнің кеселі.
Кірсе бойдан шығу жоқ,
Күн сайын өсер бес елі.

Төбені сүйтіп теседі,
Орныққан сайын өседі.
Ғибадат жоқ, өнер жоқ,
Бәрінің жолы кеседі.

Даулассаң желдей еседі,
Өзі айтып, өзі шешеді.
Үйір болған кісілер,
Жан тыныштық деседі.

Жан тыныштық бұл емес,
Жан дененің құлы емес.
Өзің байлап бересің,
Жан жұмысы ол емес.


Мүминнің сипаты

Мамыр 17, 2007

Мүмин:
Иманда – тұрақты;
Дінде – қуатты;
Ғылымда – саналы;
Білімде – ынталы;
Талапта – сабырлы;
Байлықта – үнемді;
Барына – қанағатшыл;
Кемтарлықта – шыдамды;
Молшылыққа – шүкір етуші;
Күйзелісте – байсалды да байыпты;
Ынта, тілекте – ұялшаң;
Кәсіпте – адал;
Басқаруда – белсенді;
Құмарлыққа – есті;
Жақсы көргеніне және аманатқа қиянат етпейді;
Өзіне қарсы болса да, растықты мойындайды;
Намазда – момын;
Зекетте – асығыс;
Мүмин – өзін күндегенге жәбір көрсетпейтін Аллаһ Тағаланың құлы;
Мүмин – еш адамды күндемейді, масқаралап, даттамайды және тіл тигізіп лағынеттемейді;
Мүмин – бөтеннің нәрсесінен дәмеленбейді және дөрекіліктен аулақ болады;
Мүмин – бір жақсы іс істеуін қаласа, оған жоқшылық кедергі бола алмайды;
Мүмин – Аллаһ Тағаланың қамқорлығына лайық болу үшін зұлымдық пен қысымшылыққа сабыр етеді;
Мүмин – жәннатқа кірмейінше жақсы сөзді тыңдаудан жалықпайды;
Мүмин – жәннатқа кірмейінше, оны Жаратушысына жақындататын игі іс істегенге қанбайды;
Мүмин – адамдармен жақсы қатынаста болып, ақылға қонатын сөз айтады;
Мүмин – мүминнің айнасы және бауыры. Мүмин бауырын зиянға ұшыраудан сақтап, абыройын қорғайды;
Мүмин – барлық ісімен пайда келтіреді. Онымен бірге жүрсең де, одан кеңес сұрасаң да, онымен бір істе серік болсаң да пайда табасың. Мүминнің барлық ісі пайдалы;
Адамдардың ішінде тіршіліктің қамын ойлауда мүминнен кемел адам жоқ. Себебі, мүмин бұл дүние (адал кәсіп, азық, мал – дүние) мен о дүниенің (құлшылық) ісіне мән береді;


Өлімнің хақ екенін көрсең де

Мамыр 10, 2007

Өлімнің хақ екенін көрсең де,
Өлместей омыраулап шатасың.
Дозақың барын біліп жүрсең де,
Күнәға әлің келсе батасың.

Сауал көп ғибадатқа десең де,
Жалығып, жалқауланып жатасың.
Алланың адал ризығын жесең де,
Арамды әдейі іздеп татасың.

Сыртыңды сырланасың өң беріп,
Ішіңнің түзетпейсің қатасын.
Айламан алдағанды жөн көріп,
Адамды аң орнына атасың.

Жалғанның бір пайдасын көргенде,
Арланбай арыңды да сатасың.
Алланың ақ өлімі келгенде,
Амалсыз қара тастай қатасың.


Міндеу мен күндеу

Мамыр 10, 2007

Көп сөз айтқан бұрынғы білімділер,
Пайдалансын, ұқсын деп кейінгілер.
Сынға салып талғамай талапты жас,
Соның бәрін қатесіз жөн деп білер.

Олай емес, ойласаң, талай мін бар,
Бұрын шын, қаталы шын, анық шын бар.
У берді ме сусын деп, су берді ме,
Көзің жұм да жұта бер деген кім бар?

Кім айтса да сынамай қойма, жаным,
Ақылыңа сынатып ойла, жаным.
Пәлеңшекем айтқан сөз дұрыс қой деп,
Жүректің таразысын жойма, жаным.

Тегіс тексер, сөз көрсең, сыр мен сынын,
Түзетуге именбе, тапсаң мінін.
Әдеп сақта жалғыз-ақ қате айтты деп,
Былшылдапты дей көрме, білсең шынын.

Біле тұра кім айтар қате сөзін,
Білімдіге есептер әркім өзін.
Тұрған жері, әдеті, туған елі
Адастырар, айтқызар байлап көзін.

Мал іздеп, мансап іздеп, сауық жиын,
Дүниенің көрмек үшін әрбір сыйын.
Адамзат алаңдықтан босамайды,
Сол себептен қатесіз сөйлеу қиын.

Менің де көп жаралы жүрегім бар,
Надандықтан қираған сүйегім бар.
Күндемей, шын міндесең, разымын,
“Қайта, жастар сөйтсін” деп тілегім бар.

Сынамасаң жақсының сөзін қорып,
Талабыңды жоғалтар іштен сорып.
“Сандалған түспе ізіме” деген Абай,
Жүресіңдер осы сөзді қалай жорып?

“Талас, тап” деп айтатын Абай өзі,
Танамыз ба жоқ қой деп бүгін көзі?
Айтқанымды сынама деген емес,
“Күндеме де қарғама” деген сөзі.

Мейлің сөк, мейлің мақта, оған не бар,
Бізден түк жоқ, өзінің иманы жар.
Қатесін тап, күндеме, жамандама,
Кейде жөн, кейде қате айтқан шығар.

Абай түгіл, ақылды көп жан өткен,
Түпсіз терең ғылымға көзі жеткен.
Солардың да бар сөзі бір жерде емес,
Кейі жөн, кейі қате айтып кеткен.

Алдыңғының соқпағын артқы түзер,
Ғылым деген нәрсе емес күдер үзер.
Мінін алып, міндіге мінсіз қосып,
Бұрыңғыны жаңартып жастар түзер.

Өңдіге тағы өң беріп қырған қалай.
Түзетілмей шаң басып тұрған қалай.
Түзеймін деп қиратып күншілдікпен,
Дұрыс істі теріске бұрған қалай?

Осыны ұқсаң – ұғарсың көп сөзімді,
Алдасам, алма-ақ қой еп сөзімді.
Әнге салып алаңдап, ұқпай жүрме,
Әншейін бір өлең ғой деп сөзімді.